Cẩm nang thiếu hụt dinh dưỡng cây trồng

Tài liệu này viết cho farm đang vận hành tại Thái Lan. Nội dung bao gồm 14 nguyên tố khoáng: thiếu mỗi nguyên tố thì lá biểu hiện ra sao, ở đây thường do đâu, xác nhận thế nào trước khi bỏ tiền xử lý, và nhóm phân bón nào khắc phục được. Mọi con số đều ghi rõ là có nguồn hay chưa kiểm chứng, và cuối bài có một mục liệt kê những gì hoàn toàn chưa xác minh được.

Thói quen hữu ích nhất chỉ có một: triệu chứng trên lá cho biết cây không tiếp cận được nguyên tố nào. Nó không cho biết nguyên tố đó có thực sự thiếu hay không. Đây là hai vấn đề khác nhau và cách xử lý khác nhau. Đo trước đã.

Bảng tra nhanh theo triệu chứng

Bắt đầu ở đây. Tìm dòng khớp với thứ đang nhìn thấy, rồi đọc mục của nguyên tố đó bên dưới. Cột cuối là phép đo phải làm trước khi thay đổi bất cứ điều gì.

Đo trước khi xử lý

Bốn con số phân biệt thiếu thật với vấn đề pH hoặc muối tích tụ. Không con số nào cần phòng thí nghiệm. Đo theo thứ tự này.

1. pH nước tưới vào, sau khi đã pha phân. Đây là con số hầu hết bảng bón phân nêu ra, và nếu đứng một mình thì nó ít thông tin nhất trong bốn con số.
2. pH nước chảy ra khỏi chậu hoặc luống. Chênh lệch giữa nó và pH nước vào cho biết vùng rễ thực sự đang làm gì. Chỉ số chảy ra cao hơn hẳn chỉ số vào là lời giải thích thông thường cho triệu chứng sắt và mangan trên đọt non.
3. EC nước tưới vào. Đo sau khi pha, nên đã bao gồm cả thứ vốn có sẵn trong nước thô.
4. EC nước chảy ra. EC chảy ra tăng dần qua vài ngày nghĩa là muối đang tích nhanh hơn mức cây sử dụng. Điều đó cản trở việc hút nước theo cơ chế thẩm thấu và tạo ra triệu chứng trông giống thiếu nhiều nguyên tố cùng lúc.

Còn một con số thứ năm mà các farm hay bỏ qua và không nên bỏ qua: EC và pH của nước thô, trước khi thêm bất cứ thứ gì. Không có nó thì không phân biệt được vấn đề đến từ chương trình phân bón hay đến từ giếng nước. Ở Thái Lan điều này quan trọng hơn hầu hết nơi khác, vì những lý do trình bày ở mục về nước bên dưới.

Khoảng pH mục tiêu đã được công bố, theo từng hệ thống trồng:

Các mức EC mục tiêu được công bố là theo từng loại cây chứ không phải một con số chung. Oklahoma State Extension đưa ra, cho canh tác thủy canh: cà chua 2,0–4,0 mS/cm, dưa chuột 1,7–2,0 mS/cm, xà lách 1,2–1,8 mS/cm, ớt 0,8–1,8 mS/cm. Không có một mức EC đúng cho mọi trường hợp, chỉ có mức EC phù hợp với loại cây đó, giai đoạn đó và thể tích vùng rễ đó.

pH và thứ cây thực sự hấp thu được

Đây là phần người mới cần nhất, và cũng là phần mà tài liệu phổ biến kém tin cậy nhất. Biểu đồ thanh màu quen thuộc thể hiện độ hấp thu của từng nguyên tố theo pH bắt nguồn từ một bài báo năm 1946 của Emil Truog. Bài báo đó không có số liệu và không có tài liệu tham khảo, và chính Truog mô tả biểu đồ này là khái quát, tạm thời, và một phần dựa trên giả định vì chưa có dữ liệu.

Những gì có bằng chứng vững và đáng thuộc lòng là một danh sách ngắn hơn nhiều:

Trong chậu hoặc luống không đất, hai hướng sai đối xứng nhau và đều phổ biến. Trên khoảng pH 6,8, các vi lượng gồm sắt, mangan, bo, kẽm, đồng trở nên kém hữu dụng và cây biểu hiện triệu chứng thiếu trên đọt non. Dưới khoảng mục tiêu, chính nhóm vi lượng đó lại linh động hơn và bị hút lên vượt nhu cầu, sinh ra ngộ độc thay vì thiếu. Khắc phục một vấn đề pH thấp bằng cách bổ sung thêm vi lượng chỉ làm nó tệ hơn.

Nguồn: University of Georgia Extension B1256

Biểu đồ khoảng pH hấp thu bên dưới là bản của CANNA, do AZ Growshop dịch và phát hành. Đây là công cụ dạy học để thấy chiều của từng tác động, và đi kèm lưu ý nêu ở trên.

Tải biểu đồ khoảng pH hấp thu (PDF)

Nguồn nước tại Thái Lan

Rất nhiều vấn đề dinh dưỡng mà farm đổ cho phân bón thực ra bắt đầu từ nước. Thái Lan có độ chênh lệch chất lượng nước tưới rộng hơn phần lớn vùng canh tác khác, và dữ liệu công bố ngoài Bangkok thì rất mỏng, nên câu trả lời thực tế là mỗi farm phải tự đo nguồn nước của mình.

Ngưỡng của FAO cho nước tưới

Đây là các giá trị hướng dẫn tiêu chuẩn, trích từ FAO Irrigation and Drainage Paper 29 (Ayers và Westcot, 1985). Hãy đối chiếu kết quả đo nước của bạn với bảng này.

Nước máy

Với khu vực cấp nước Bangkok, cơ quan cấp nước đô thị công bố giá trị trung bình hằng năm: pH 7,38, tổng chất rắn hòa tan 161 mg/L, độ cứng tổng 90 mg/L tính theo canxi cacbonat, clorua 16 mg/L, sunfat 20 mg/L. Chiếu theo bảng FAO thì đây là nước lành, không hạn chế ở bất kỳ trục nào. Nó cũng có nghĩa là nước đang cung cấp một lượng canxi nhỏ nhưng có thật, và điều đó sẽ có ý nghĩa khi sau này chuyển sang nước mưa và phần canxi ấy biến mất.

Con số trung bình che giấu một dải rộng. Một khảo sát độc lập trên 32.711 mẫu từ 2.354 vị trí ở Bangkok ghi nhận độ dẫn điện của nước máy từ 120 đến 2.374 µS/cm và chất rắn hòa tan từ 72 đến 1.424 mg/L, với phân vị 95 vào khoảng 500 µS/cm. Đầu trên của dải đó đã bước vào vùng hạn chế nhẹ đến vừa của FAO. Không tìm thấy bộ dữ liệu công khai tương đương cho nước máy cấp tỉnh ngoài Bangkok, nên với farm ở tỉnh, các con số trên là bối cảnh chứ không thay được một chiếc máy đo.

Nước giếng, và vấn đề nhiễm mặn ở Isaan

Thái Lan có khoảng 2,302 triệu hecta đất nhiễm mặn, trong đó 1,904 triệu hecta là nhiễm mặn nội địa chứ không phải ven biển. Nguyên nhân là địa chất chứ không phải nông nghiệp: tầng muối mỏ hệ tầng Maha Sarakham tuổi Creta nằm dưới cao nguyên Khorat, và khảo sát điện trở suất ở bồn trũng Khon Kaen đã xác định nước ngầm mặn ở độ sâu 5 đến 30 mét, còn nguồn muối nằm sâu hơn 100 mét. Đây không phải thứ do cách tưới tạo ra, và cũng không phải thứ cách tưới gỡ được.

Mức độ nghiêm trọng tại chỗ: một khảo sát năm 2024 trên 75 mẫu nước mặt quanh khu vực làm muối ở huyện Non Thai và huyện Phra Thong Kham, tỉnh Nakhon Ratchasima, ghi nhận độ mặn từ 0,5 đến 30 phần nghìn, với natri và clorua vượt tiêu chuẩn và nước được đánh giá là không phù hợp để tưới ở nhiều khu vực. Ba mươi phần nghìn xấp xỉ nước biển. Farm lấy nước từ giếng nông ở bất kỳ đâu trên cao nguyên Khorat nên coi máy đo độ dẫn điện là thiết bị cơ bản, không phải phụ kiện.

Natri cao ở vùng rễ còn cản trở trực tiếp việc hút kali, nên khi farm dùng nước giếng mà gặp triệu chứng kali, đó là lý do để đi kiểm tra nước trước khi tăng lượng kali trong công thức phân.

Nước mưa hứng trữ

Nước mưa là nguồn thứ hai mặc định suốt mùa mưa, và nó có hai tính chất đáng hiểu rõ. Thứ nhất, nó gần như bằng không về khoáng hòa tan, nên không cung cấp chút canxi, magiê hay lưu huỳnh nào. Một farm chạy bằng nước máy trong các tháng khô và nước mưa trong các tháng ẩm đã âm thầm cắt mất một phần nguồn canxi và magiê của mình, đúng lúc mưa đang rửa trôi chính hai nguyên tố đó khỏi đất. Tổ hợp này là con đường phổ biến dẫn tới một triệu chứng canxi hoặc magiê chẳng liên quan gì đến việc phân bón sai cả.

Thứ hai, độ mặn quá thấp bản thân nó cũng được xếp là một rủi ro. FAO Paper 29 xếp nước dưới 0,2 dS/m là rủi ro nặng đối với khả năng thấm của đất khi chỉ số SAR thấp, vì nước sạch đến mức đó làm phân tán cấu trúc đất. Trên đất cát Isaan ít sét thì điều này ít tác động hơn đất nặng, nhưng đó vẫn là một lý do có thật, có trích dẫn, để không mặc định rằng nước sạch thì đương nhiên là nước tốt.

Một nghiên cứu cấp quốc gia thu 152 mẫu nước mưa trên sáu vùng, từ tháng 11 năm 2022 đến tháng 2 năm 2024, cho thấy 80% số mẫu có tính axit và mọi mẫu đều không đạt ít nhất một tiêu chuẩn nước uống. Nghiên cứu đó không công bố giá trị độ dẫn điện, chất rắn hòa tan hay độ cứng, nên các con số cụ thể cho nước mưa hứng trữ tại Thái Lan vẫn chưa được đo trong phạm vi tài liệu mà cẩm nang này rà soát.

Nước kênh và nước mặt

Không tìm thấy bộ dữ liệu cấp quốc gia về độ dẫn điện của nước kênh hay kênh tưới tại Thái Lan. Các con số độ mặn nước mặt Thái Lan duy nhất tìm được là các mẫu quanh khu làm muối nêu trên, vốn là trường hợp cực đoan chứ không phải mức nền. Nước kênh còn mang theo lượng phù sa và dinh dưỡng thay đổi từ hoạt động phía thượng nguồn, nên EC của nó có thể đổi ngay trong một mùa. Hãy đo tại điểm sử dụng, và đo nhiều hơn một lần.

Ba mùa của Thái Lan và tác động của từng mùa lên dinh dưỡng

Cục Khí tượng Thái Lan định nghĩa ba mùa chứ không phải bốn: mùa nóng từ giữa tháng 2 đến giữa tháng 5, mùa mưa từ giữa tháng 5 đến giữa tháng 10, mùa mát từ giữa tháng 10 đến giữa tháng 2. Mỗi mùa làm dinh dưỡng chuyển động theo một hướng khác nhau, và một tài liệu viết theo lịch bốn mùa ôn đới sẽ chỉ sai đường ít nhất hai mùa trong số đó.

Độ lớn đã đo được của tác động mùa nóng: cà chua trồng ở mức chênh lệch áp suất hơi nước 2,22 kPa, so với 0,95 kPa, có canxi trong lá giảm 10,7% và canxi trong thân giảm 19,0% ở một giống. Một giống thứ hai trong cùng thí nghiệm lại đi theo hướng ngược lại, canxi trong lá tăng 7,2%. Vậy tác động này là có thật, đo được, và phụ thuộc giống — điều đáng biết trước khi quy mọi triệu chứng mùa nóng về nguyên nhân này.

Nguồn: Yu và cộng sự (2022), Environmental and Experimental Botany 195:104786

Một đính chính quan trọng, vì lời khuyên phổ biến đang nói ngược

Úng nước làm gì, kèm con số

Oxy trong đất ngập nước bị tiêu thụ hết trong vài giờ đến vài ngày đầu. Sau đó hóa học của đất thay đổi theo một trình tự cố định. Mangan chuyển từ dạng khử được sang dạng tan trong nước ở thế oxy hóa khử +200 đến +300 mV trong khoảng pH 6–8, và ở khoảng pH 5 — vốn là pH bình thường của đất cát Isaan — gần như toàn bộ mangan trong đất thực hiện chuyển đổi đó. Sắt bị khử ở +300 xuống tới +100 mV trong khoảng pH 6–7. Nồng độ sắt dạng ferrous cao nhất nằm ở độ sâu 2 đến 15 cm, tức đúng tầng rễ chính. Hàm lượng mangan và sắt trong cây tăng lên gấp 2 đến 10 lần mức của đất thoát nước tốt. Tỷ lệ amoni trên nitrat chuyển về khoảng 10:1 trong đất úng và trên 30:1 trong đất ngập kéo dài.

Hệ quả thực tiễn rất ngắn: trong mùa mưa, sửa thoát nước trước khi sửa dinh dưỡng. Bổ sung sản phẩm vi lượng vào một luống đất chua đang úng là bổ sung thêm vào một vấn đề vốn đã là thừa.

Nguồn: Li và cộng sự (2025), Frontiers in Plant Science 16:1653008

Đất Thái Lan xuất phát từ đâu

Một cẩm nang thiếu hụt viết cho đất ôn đới mặc định rằng đất sẽ giữ được lượng dinh dưỡng đủ dùng cả vụ giữa hai lần bón. Phần lớn đất Thái Lan không làm được, và khác biệt đủ lớn để thay đổi cách làm chứ không chỉ là tinh chỉnh.

Dung tích trao đổi khoảng 2 cmol/kg thấp hơn mức nền ôn đới tới một bậc độ lớn. Trên loại đất đó, một lần bón lớn kali, canxi hay magiê không được giữ lại để dùng về sau; phần lớn sẽ ra đi cùng trận mưa lớn kế tiếp. Chia nhỏ nhiều lần bón ở vùng Đông Bắc không phải là cách làm tinh tế hơn, mà là cách duy nhất có hiệu quả.

Những thiếu hụt nào thực sự được ghi nhận tại Thái Lan

Một nghiên cứu năm 2022 so sánh 65 mẫu đất lúa từ Đông Bắc, miền Bắc, đồng bằng Trung bộ và đồng bằng Bangkok với mức nền thập niên 1960 tại chính các điểm đó. Đồng, kẽm, lưu huỳnh và bo dễ tiêu đều dưới ngưỡng thiếu ở các nhóm đất chiếm ưu thế, nặng nhất ở Đông Bắc. Mangan và sắt đủ ở tất cả các ruộng. Kali, mangan và silic tổng số thấp hơn đáng kể so với thập niên 1960.

Thứ tự đó gần như ngược lại với những gì tài liệu ôn đới chuẩn bị cho người trồng. Tại Thái Lan, nhóm vi lượng cần để mắt là đồng, kẽm, lưu huỳnh và bo. Mangan và sắt có khả năng là thừa trong mùa mưa cao hơn nhiều so với khả năng bị thiếu.

Nguồn: Hirose và cộng sự (2022), Tropical Agriculture and Development 66(1):33–43

Một cái bẫy riêng của đất cát Thái Lan

Trong một thí nghiệm sáu năm tại Nakhon Ratchasima, trên đất có dung tích trao đổi dưới 2 cmol/kg, đất nhận tải axit 6,3 đến 7,6 kmol ion hydro trên mỗi hecta mỗi năm — và pH không hạ. Sự hòa tan của khoáng kaolinit đã đệm lại. Cũng trong khoảng thời gian đó, chính phần sét đang bị tiêu hao: kaolinit giảm từ 88% xuống 78% của phần sét theo một cách đo, và từ 82% xuống 34% khi đếm hạt, trong khi smectit tăng lên. Một chỉ số pH đứng yên trên đất cát Thái Lan không có nghĩa là không có gì đang diễn ra. Nó có thể có nghĩa là khả năng giữ dinh dưỡng của đất đang bị tiêu hao để giữ cho chỉ số ấy đứng yên.

Nguồn: Lesturgez và cộng sự (2006), Agriculture, Ecosystems & Environment 114:239–248; Dur và cộng sự, FAO

Đạm (N)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Đạm linh động trong cây. Khi nguồn cung thiếu, cây rút đạm từ mô già để nuôi phần mọc mới, nên lá già nhất ở dưới biểu hiện trước, trong khi ngọn còn xanh thêm một thời gian. Nguồn: Cornell NRCCA; University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Lá dưới, lá già hơn vàng đi tương đối đồng đều, và cả cây trông nhạt màu hơn mức bình thường. Từ khóa là đồng đều: vết vàng lan đều khắp phiến lá chứ không chọn riêng khoảng giữa các gân. Đó là điểm phân biệt đạm với magiê và sắt, vốn đều để lại gân xanh. Nặng thì lá dưới vàng trắng rồi rụng, đường kính thân và kích thước lá giảm. Cuống lá có thể chuyển tím.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Nồng độ phân thực sự quá thấp so với giai đoạn sinh trưởng.
• Mưa lớn suốt mùa gió mùa. Nitrat gần như không tương tác điện tích với đất nên bị rửa trôi dễ hơn mọi nguyên tố khác, và đất cát Đông Bắc với dung tích trao đổi quanh 2 cmol/kg giữ lại được rất ít giữa hai trận mưa.
• Giá thể chứa nhiều hữu cơ tươi chưa phân hủy. Vi sinh vật phân giải sẽ khóa đạm vào chính mô của chúng và cây không tiếp cận được.
• Úng nước, làm đạm dễ tiêu chuyển về phía amoni thay vì nitrat. Trên đất ngập kéo dài, tỷ lệ vượt 30:1.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra EC nước chảy ra trước. EC chảy ra thấp đi kèm vàng đều ở lá dưới ủng hộ giả thuyết thiếu thật. EC chảy ra cao với cùng triệu chứng thì phải nhìn chỗ khác — thường là muối tích tụ cản trở hút nước, thứ mô phỏng nhiều dạng thiếu cùng lúc. Xác nhận bằng phân tích mô lá nếu diện tích đủ lớn để xứng đáng.

Hướng xử lý

Tăng nồng độ phân nền, hoặc bổ sung một nguồn đạm riêng. Suốt mùa mưa, chia cùng tổng lượng thành nhiều lần bón nhỏ và dày hơn thay vì ít lần bón lớn, vì đất không giữ được thứ đã được cho. Phun qua lá bằng dung dịch chứa đạm tác dụng nhanh hơn bón gốc trong ca cấp tính, nhưng là bổ trợ cho bón gốc chứ không thay thế.

Lân (P)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Lân linh động nên triệu chứng xuất hiện ở lá già trước. Có một lưu ý đáng biết: UC IPM ghi nhận vị trí lá ngược lại ở cây thân gỗ lá rộng, nơi lá non lại xanh đậm bất thường. Nguồn: Cornell NRCCA; Montana State Extension; UC IPM

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Cây yếu và còi, chín muộn, lá già chuyển xanh đậm bất thường rồi thành tím xỉn hoặc tím ánh đỏ. Chóp lá có thể trông như bị cháy. Qua hai đến ba tuần, các đốm sẫm xuất hiện trên lá già, lá cuốn lại, nhăn nheo và chết với màu tím ánh vàng đất. Dấu hiệu đặc trưng là còi cọc mà không vàng rõ — cây thiếu lân thì nhỏ và sẫm, không phải nhạt.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• pH vùng rễ lệch khỏi khoảng 6,5 theo cả hai hướng. Trên pH 7, phosphat gắn với canxi tạo hợp chất rễ không hút được; dưới 6,5 nó kết tủa theo một cơ chế khác.
• Nhiệt độ vùng rễ thấp. Việc hút lân nhạy với nhiệt độ, nên mùa mát của Thái Lan là cửa sổ dễ xảy ra hơn.
• Trong đất chua, sắt và nhôm cao cố định phosphat ra khỏi dung dịch. Đất Ultisols và Acrisols của Thái Lan đúng là loại đất này.
• Trộn không đều. Phân lân hạt không phân bố khắp giá thể thì chỉ tới được những rễ tình cờ gặp nó.

Xác nhận trước khi xử lý

Đo pH và nhiệt độ vùng rễ trước tiên. Lân hiếm khi cạn thật ở cây đang được bón; nó thường trở nên không với tới được hơn nhiều. Nếu cả pH và nhiệt độ đều trong khoảng, bước tiếp theo là phân tích đất tìm lân dễ tiêu, và việc đó đáng làm vì sai lầm ngược lại — lân quá nhiều — gây ra vấn đề kẽm và sắt của riêng nó.

Hướng xử lý

Dùng nguồn phosphat vô cơ vốn sẵn ở dạng hấp thu được, và trộn thật đều khắp giá thể thay vì đặt theo điểm. Trong hệ bón phân nước, phân nền có chứa phosphat đã bao phủ phần này. Nếu nguyên nhân là pH, sửa pH sẽ làm lân sẵn có trở lại dạng hấp thu được mà không cần bổ sung thêm.

Kali (K)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Kali linh động nên lá già biểu hiện trước. Nguồn: Cornell NRCCA; University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Các vùng loang lổ hoặc úa vàng trên lá già, kèm cháy ở mép lá, thường để lại gân chính còn sống và xanh. Tổ hợp đó — mép khô chết màu nâu bao quanh phần mô giữa lá còn sống — là dấu hiệu đặc trưng và khó nhầm sau khi đã thấy một lần. Giai đoạn đầu, chóp lá non có thể có viền xám. Sau đó vết vàng lan từ mép vào phía gân, ngả màu gỉ sét, lá cuốn lại và cuối cùng rụng.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Natri trong nước tưới. Natri ở vùng rễ làm chậm việc hút kali một cách trực tiếp. Trên cao nguyên Khorat, nơi có 1,9 triệu hecta đất nhiễm mặn nội địa nằm trên hệ tầng Maha Sarakham, đây là điều đầu tiên phải loại trừ — không phải điều cuối cùng.
• Rửa trôi. Kali được giữ ở các vị trí trao đổi, và đất có dung tích trao đổi quanh 2 cmol/kg có rất ít vị trí như vậy.
• Cạnh tranh từ canxi hoặc magiê bón nhiều, hoặc từ amoni dư.
• Giá thể cố định kali, khóa nó khỏi tầm với của cây.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra natri và độ dẫn điện của nước tưới trước khi tăng kali trong công thức phân. Thêm kali để chữa một vấn đề natri chỉ làm tăng tổng tải muối và khiến cây tệ hơn. Sau đó kiểm tra EC nước chảy ra: nếu đã cao rồi thì câu trả lời là xả rửa, không phải bón thêm.

Hướng xử lý

Nếu EC chảy ra cao, xả giá thể bằng nước sạch trước, rồi mới bón lại ở nồng độ đã đo. Nếu đúng là thiếu thật, phân nền có kali hoặc một nguồn kali riêng sẽ khắc phục. Trên đất cát Đông Bắc, hãy chia bón rải ra cả vụ thay vì bón một lần.

Canxi (Ca)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Canxi không di chuyển trong mạch rây. Nó đi lên theo dòng thoát hơi nước và không thể thu hồi từ lá già, nên triệu chứng xuất hiện ở lá non, đỉnh sinh trưởng và quả, trong khi lá già vẫn xanh hoàn toàn. Nguồn: Cornell NRCCA; Mosaic; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Lá mới bung ra méo mó hoặc hình dạng bất thường, chóp lá có thể dính vào nhau. Xuất hiện đốm vàng hoặc nâu viền bởi đường nâu đậm sắc nét, thường ở mép lá, lan rộng qua nhiều tuần cho tới khi mô chết. Trên quả biểu hiện thành thối ở đáy quả; trên xà lách và các cây lá tương tự là cháy chóp ở những lá trong đang cuộn kín. Rễ phát triển chậm lại và có thể sẫm màu.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

Canxi đi cùng chuyển động của nước, nên bất cứ thứ gì làm giảm thoát hơi nước hoặc cạnh tranh hấp thu đều gây thiếu ngay cả khi canxi có sẵn.

• Mùa nóng, giữa tháng 2 đến giữa tháng 5. Chênh lệch áp suất hơi nước cao là cửa sổ rủi ro đã đo được. Ở 2,22 kPa so với 0,95 kPa, canxi trong lá giảm 10,7% và trong thân giảm 19,0% ở một thí nghiệm trên cà chua.
• Độ mặn cao. Lượng canxi hút vào ở cà chua giảm từ 143 mg/ngày ở 3 mS/cm xuống 88 mg/ngày ở 15 mS/cm — một mức giảm tuyến tính đã đo được.
• Cạnh tranh từ amoni hoặc kali bón nhiều.
• Giá thể nghèo canxi, hoặc chuyển sang nước mưa vốn không cung cấp chút nào. Xơ dừa giữ chặt canxi và magiê, còn nước RO và nước mưa thì không có cả hai.
• Rửa trôi trong đất cát chua, nơi canxi bị cuốn đi. Canxi trao đổi trung bình trong bộ dữ liệu Khon Kaen là 0,81 cmol/kg.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra EC và hàm lượng canxi của nước thô. Sau đó nhìn vào điều kiện canh tác chứ không chỉ công thức phân: một triệu chứng canxi xuất hiện trong mùa nóng trên cây lớn nhanh trồng chậu nhỏ thường là vấn đề vận chuyển chứ không phải vấn đề nguồn cung, và thêm canxi vào bồn sẽ không chữa được. Phân tích mô lá đáng làm ở trường hợp này vì lá và quả có thể cho kết quả khác nhau.

Hướng xử lý

Nếu nguyên nhân là độ mặn, xả rửa bằng nước sạch. Nếu nguồn cung đúng là thiếu, một loại phân cal-mag hoặc dung dịch canxi nitrat cung cấp canxi ở dạng hấp thu được, và một giá thể đã bón vôi đúng mức hoặc xơ dừa đã đệm sẵn giúp ngăn tái diễn. Ở trường hợp giới hạn nằm ở khâu vận chuyển, cách chữa là môi trường — giảm mức cực đoan của chênh lệch áp suất hơi nước, giữ đủ nước, tránh cỡ chậu bó rễ cho cây lớn nhanh.

Magiê (Mg)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Magiê linh động và dễ được chuyển từ mô già sang mô mới, nên biểu hiện ở lá giữa thân và lá già trước. Nguồn: University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension; Mosaic

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Vàng giữa các gân với gân chính vẫn xanh rõ rệt, bắt đầu từ mép lá rồi lan vào. Các đốm nâu như gỉ sét xuất hiện trong vùng vàng, và những mảng vàng mờ đục không rõ ranh giới hình thành giữa các gân trên lá tuổi trung bình. Mép lá có thể chuyển vàng hoặc tím ánh đỏ, lá trở nên giòn và có thể cong thành chén hoặc vểnh lên. Lá non và quả đang phát triển chưa bị ảnh hưởng ở giai đoạn đầu, điều này dùng làm xác nhận hữu ích.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Kali dư. Đây là đối kháng được ghi nhận rõ nhất trong dinh dưỡng cây trồng: kali cao trong dung dịch đất khiến rễ ưu tiên hút kali và đánh đổi bằng magiê, và magiê là cation bị ảnh hưởng mạnh nhất.
• Vùng rễ ướt, lạnh hoặc chua. Độ hữu dụng của magiê giảm dưới khoảng pH 5,8.
• Rửa trôi. Magiê trao đổi trong đất lúa Thái Lan đã giảm đáng kể qua năm mươi năm, và magiê rời đất cát chua với tư cách ion đối trọng đi kèm các anion linh động trong mưa lớn.
• Tưới bằng nước mưa, vốn không cung cấp chút nào.
• Canxi cao hoặc amoni cao cạnh tranh hấp thu. Trên khoảng pH 7,4, canxi dư có thể lấn át hoàn toàn việc hút magiê.
• Bộ rễ bị bó hẹp, hoặc EC tăng cao.

Xác nhận trước khi xử lý

Hãy xem mức kali trong công thức phân trước khi kết luận magiê thiếu — ở cây đang được bón, đối kháng là nguyên nhân thường gặp hơn nguồn cung. Kiểm tra pH và nhiệt độ vùng rễ. Triệu chứng magiê ở lá giữa thân với đọt non còn sạch là nhất quán; nếu triệu chứng lại ở đọt non thì hướng về sắt hoặc mangan.

Hướng xử lý

Phun qua lá dung dịch muối Epsom 2% mỗi bốn đến năm ngày trong khoảng một tuần là cách chữa nhanh tiêu chuẩn, đồng thời xử lý nguyên nhân ở vùng rễ. Tại gốc, một loại cal-mag có magiê bao phủ được trong hệ không đất. Sửa pH và nhiệt độ rễ, giữ nhiệt độ vùng rễ trong dải 20–25 °C, thường giải quyết được mà không cần thêm magiê.

Lưu huỳnh (S)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Các nguồn không thống nhất, và sự bất đồng này đáng biết. University of Florida IFAS và Montana State Extension xếp lưu huỳnh là linh động; Mosaic khẳng định nó không linh động và không chuyển từ phần già sang phần mới. Điều mà tất cả đều thống nhất là quan sát ngoài đồng: triệu chứng xuất hiện ở lá non trước, đôi khi sau đó mới tới lá già. Hãy dùng vị trí triệu chứng, không dùng cách phân loại.

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Vàng chung, đều khắp — không phải giữa gân — ở lá non, kèm cây còi. Nhìn rất giống thiếu đạm, và thứ phân biệt hai bên là vị trí lá: đạm bắt đầu ở phần dưới cây, lưu huỳnh ở phần trên. Thường đi kèm màu tím đậm ở cuống lá, do sắc tố anthocyanin. Khi tiến triển, lá chuyển vàng đậm và sinh trưởng cùng ra hoa đều giảm.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Sunfat bị rửa trôi khỏi tầng đất mặt dễ dàng, nên mùa mưa là cửa sổ rủi ro trên đất nhẹ.
• Lưu huỳnh dễ tiêu đo được dưới ngưỡng thiếu trong đất lúa Thái Lan theo so sánh cấp quốc gia năm 2022, nặng nhất ở Đông Bắc. Đây là một trong bốn nguyên tố mà khảo sát đó chỉ ra.
• pH vùng rễ quá cao, hoặc canxi quá cao trong giá thể.
• Dòng phân nền cung cấp ít sunfat, kết hợp với nước mưa vốn không cung cấp chút nào.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra rằng triệu chứng thực sự ở lá non và thực sự vàng đều chứ không phải giữa gân. Sau đó kiểm tra pH vùng rễ. Vì lưu huỳnh và đạm trông giống nhau, một phân tích mô lá đo cả hai là cách phân biệt đáng tin khi vị trí lá không rõ ràng.

Hướng xử lý

Một loại phân chứa sunfat sẽ khắc phục — magiê sunfat trong hệ không đất, hoặc dạng sunfat của một nguyên tố đang bón sẵn. Ở trường hợp nguyên nhân là pH vùng rễ cao, hạ pH giải quyết trực tiếp vấn đề hấp thu. Nguồn hữu cơ đã ủ dùng được nhưng giải phóng chậm, nên phù hợp làm phòng ngừa hơn là khắc phục.

Sắt (Fe)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Sắt không di chuyển trong cây nên xuất hiện ở lá non nhất và chồi đang mọc và ban đầu không ở đâu khác. Nguồn: University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension; Penn State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Vàng mạnh giữa các gân của lá non nhất, với ranh giới sắc nét giữa gân xanh và mô vàng. Độ sắc nét ấy là cách đáng tin nhất để phân biệt sắt với mangan, vốn tạo ra phiên bản mờ và lốm đốm của cùng kiểu hình. Trường hợp nặng, lá bạc gần trắng, rồi xuất hiện mô chết, và sinh trưởng dừng lại.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• pH vùng rễ trên khoảng 6,5. Penn State Extension nêu pH cao là nguyên nhân phổ biến nhất của thiếu sắt. Sắt hầu như không hấp thu được khi vượt khá xa pH 7,0.
• Giá thể úng nước và nhiệt độ rễ lạnh.
• Kẽm hoặc mangan cao cạnh tranh hấp thu.
• Lân dư, vốn kìm hãm việc tích lũy sắt.
• Rễ bị tổn thương nên không lấy được sắt.

Xác nhận trước khi xử lý

Đo pH nước chảy ra, không chỉ pH nước vào. Triệu chứng sắt trên đọt non đi kèm pH chảy ra trên 6,5 là một vấn đề pH, và bổ sung sắt vào đó là bỏ tiền chữa sai chỗ.

Ở Thái Lan còn có một phép kiểm thứ hai. Khảo sát đất cấp quốc gia năm 2022 tìm thấy sắt đủ ở tất cả các ruộng lấy mẫu. Trên đất ruộng ở đây, thiếu sắt thật ít khả năng hơn một vấn đề pH hoặc thoát nước, và trong mùa mưa thì hướng khả dĩ hơn là thừa sắt.

Hướng xử lý

Sửa pH vùng rễ trước; trong phần lớn trường hợp triệu chứng tự hết mà không cần bổ sung sắt. Ở trường hợp thực sự cần cung cấp sắt, người ta dùng dạng chelate vì chelate bảo vệ sắt khỏi bị pH khóa lại — chelate EDDHA giữ được ở pH cao hơn EDTA. Cải thiện thoát nước và nâng nhiệt độ rễ ở những nơi hai yếu tố này có phần đóng góp.

Mangan (Mn)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Không linh động, nên triệu chứng xuất hiện ở lá non phía trên ngọn. Nguồn: University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Sọc vàng giữa các gân phụ của những lá lớn ở phần trên cây, không có ranh giới sắc nét giữa gân và mô vàng — biểu hiện lốm đốm và mờ chứ không thành họa tiết rõ ràng. Các đốm chết nhỏ màu vàng đến nâu hình thành trong vùng bị ảnh hưởng. Lá, chồi và quả đều nhỏ lại. Ở cây cọ, tương đương là rối loạn tàu lá dị dạng gọi là frizzle top.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• pH vùng rễ cao, khiến mangan kết tủa thành mangan oxit và không hấp thu được. Hệ quả về phân bón đo được rõ: khoảng 4 lb/acre đủ đáp ứng ở pH 5,5 so với hơn 17 lb/acre ở pH 7,0.
• Lân dư gây cản trở độ hữu dụng của vi lượng.
• Nhiệt độ giá thể thấp.
• Sắt, đồng hoặc kẽm cao cạnh tranh hấp thu.

Xác nhận trước khi xử lý

Đo pH vùng rễ. Sau đó, trước khi xử lý, hãy loại trừ vấn đề ngược lại, vốn là vấn đề khả dĩ hơn ở Thái Lan.

Hướng xử lý

Ở trường hợp nguyên nhân là pH cao, hạ pH vùng rễ về khoảng mục tiêu sẽ khôi phục độ hữu dụng mà không cần bổ sung gì. Ở trường hợp thực sự cần cung cấp mangan, một hỗn hợp vi lượng bao phủ được, và phun qua lá tác dụng nhanh hơn bón gốc. Lưu ý rằng molypden tham gia vào việc vận chuyển mangan bên trong cây, đó là lý do các sản phẩm vi lượng cung cấp theo nhóm chứ không theo từng nguyên tố riêng lẻ.

Kẽm (Zn)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Không linh động. Montana State Extension bổ sung một sắc thái hữu ích: vết vàng giữa gân bắt đầu ở lá giữa thân, lá non và lá già theo sau ở giai đoạn muộn hơn, chứ không phải nghiêm ngặt ở đọt mới nhất. Nguồn: University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Dấu hiệu đặc trưng không phải màu sắc mà là hình dáng. Lóng ngắn lại và các lá ngọn túm vào nhau thành một cụm, khiến phần ngọn cây trông bị nén lại. Kèm theo là vàng giữa các gân trên lá mới, và tán lá nhạt đều giữa các gân. Lá thường nhỏ hơn mức đáng có. Khi thấy cây còi ở phần ngọn với lá nhỏ chen chúc, kẽm là thứ đầu tiên cần nghĩ tới.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Lân dư. Đây là nguyên nhân được ghi nhận rõ nhất: lân cao tạo kẽm phosphat không tan, và tỷ lệ lân trên kẽm vượt khoảng 100:1 ở ngô gắn với thiếu kẽm. Phosphat cao còn làm suy yếu con đường hấp thu qua nấm rễ cộng sinh mà cây dùng để lấy kẽm.
• pH cao. Độ tan của kẽm giảm khoảng 100 lần cho mỗi đơn vị pH tăng lên.
• Bón vôi, hoặc canxi cao.
• Bối cảnh Thái Lan: kẽm dễ tiêu đo được dưới ngưỡng thiếu ở các nhóm đất lúa chiếm ưu thế theo so sánh cấp quốc gia năm 2022, nặng nhất ở Đông Bắc. Đây là một trong bốn nguyên tố mà khảo sát đó chỉ ra.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra mức lân trong đất hoặc trong phân trước. Ở đất lúa Thái Lan, lân dễ tiêu đã tăng từ 3,19 mg/kg trong thập niên 1960 lên 42,8 mg/kg vào thập niên 2010 — gấp mười ba lần — khiến thiếu kẽm do lân gây ra trở thành một vấn đề có thật và đang lớn dần, chứ không phải chuyện trong sách.

Có một lưu ý phải nói thẳng: một nghiên cứu của Đại học Kasetsart trên lúa thơm cho thấy năng suất phản ứng hơi tiêu cực với kẽm bón ở dải 3–42 mg/kg, điều này không ăn khớp với kết quả khảo sát rằng kẽm dễ tiêu dưới ngưỡng. Hãy coi kẽm là một câu hỏi còn mở thật sự trên đất Thái Lan và xác nhận bằng phân tích mô lá trước khi bón trên diện rộng.

Hướng xử lý

Ở trường hợp nguyên nhân là lân dư, hãy giảm lân thay vì chạy theo bằng cách bổ sung thêm kẽm. Ở trường hợp kẽm thiếu thật, một hỗn hợp vi lượng cung cấp được, thường ở dạng chelate, và mangan thường được bón kèm. Điều chỉnh pH xuống khoảng mục tiêu khôi phục độ hữu dụng mà không cần bón gì cả.

Bo (B)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Mọi nguồn khuyến nông đều coi bo là không linh động, nên triệu chứng nằm ở đỉnh sinh trưởng. Tài liệu nghiên cứu gốc bổ sung: bo di chuyển được trong mạch rây ở những loài vận chuyển polyol, và tạo phức di động với sucrose ở lúa mì và cải dầu. Với phần lớn cây trồng, quy tắc thực hành vẫn giữ nguyên — hãy nhìn phần mọc mới nhất. Nguồn: Montana State Extension; Mosaic; Stangoulis và cộng sự (2010), Plant Physiology 153(2):876–881

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Đỉnh sinh trưởng chính chết. Đó là đặc điểm định danh và nó tách bo khỏi mọi nguyên tố khác trên trang này. Lá non úa vàng và có thể xuất hiện vết thương màu nâu đậm hình dạng không đều; lá mới dày, giòn và méo mó chứ không chỉ đổi màu; chồi ngọn chết và cây đâm ra nhiều chồi bên thành dạng chổi khi ưu thế ngọn mất đi. Việc đậu quả và phát triển hạt thất bại trước khi bất kỳ triệu chứng lá nào rõ ràng.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• Rửa trôi trong mùa mưa. Axit boric không phân ly và các anion borat di chuyển tự do theo nước và bị rửa trôi dễ dàng khỏi tầng đất mặt ở những vùng mưa nhiều. Chưa tới 5 đến 10% tổng lượng bo trong đất là dạng cây dùng được, và dưới 2% là dạng tan tự do.
• Hữu cơ trong đất thấp, vốn là tình trạng của khoảng 60% đất nông nghiệp Thái Lan.
• pH cao làm giảm độ hữu dụng.
• Cạnh tranh từ phosphat, vốn dùng chung hệ thống hấp thụ và vận chuyển với borat, và từ kẽm.
• Thoát hơi nước giảm, vì bo di chuyển theo dòng thoát hơi nước giống như canxi.
• Bối cảnh Thái Lan: bo dễ tiêu đo được dưới ngưỡng thiếu ở các nhóm đất lúa chiếm ưu thế theo so sánh cấp quốc gia năm 2022.

Xác nhận trước khi xử lý

Hướng xử lý

Một hỗn hợp vi lượng có chứa bo, bón ở liều đã tính, hoặc một nguồn bo riêng ở liều tính từ kết quả phân tích đất chứ không phải ước lượng. Suốt mùa mưa, chia bón nhiều lần nhỏ thay vì bón một lần, vì nguyên tố này bị rửa trôi. Ở trường hợp giới hạn là thoát hơi nước giảm, cách chữa thuộc về môi trường chứ không thuộc về dinh dưỡng.

Đồng (Cu)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Không linh động. Các nguồn khác nhau về vị trí chính xác: Montana State Extension đặt ở lá non, University of Arizona mô tả là ảnh hưởng cả cây chứ không riêng lá ở độ tuổi nào. Nguồn: University of Florida IFAS HS1373; Montana State Extension; University of Arizona Extension AZ1106

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Hai nguồn chính mô tả màu lá khác nhau và cả hai đều được nêu ở đây. Montana State Extension mô tả lá non úa vàng, cây còi, chín muộn, đẻ nhánh quá mức, đổ ngã và đôi khi đổi màu nâu, cây dễ nhiễm bệnh hơn. University of Arizona mô tả lá xanh đậm và cây còi. Điều cả hai đồng ý là bức tranh về cấu trúc: thân yếu dễ đổ, quá nhiều chồi bên, chóp lá héo, và một cái cây trông mất trật tự chứ không đơn thuần là đổi màu.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• pH cao. Độ tan của đồng giảm khoảng 100 lần cho mỗi đơn vị pH tăng lên, giống kẽm và mangan.
• Hữu cơ cao hoặc giá thể than bùn, vốn giữ chặt đồng.
• Kali cao hoặc kẽm cao cạnh tranh hấp thu.
• Bối cảnh Thái Lan: đồng dễ tiêu đo được dưới ngưỡng thiếu ở các nhóm đất lúa chiếm ưu thế theo so sánh cấp quốc gia năm 2022, nặng nhất ở Đông Bắc. Đây là một trong bốn nguyên tố mà khảo sát đó chỉ ra, và là nguyên tố mà người trồng học theo tài liệu ôn đới ít ngờ tới nhất.

Xác nhận trước khi xử lý

Vì hai mô tả triệu chứng đã công bố mâu thuẫn nhau về màu sắc, đồng là nguyên tố kém phù hợp để chẩn đoán chỉ bằng mắt. Hãy xác nhận bằng phân tích đất hoặc mô lá trước khi bón. Đồng dư làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu molypden, sắt, mangan và kẽm, nên một lần bón sai có hệ quả vượt ra ngoài khoản tiền phân đã mất.

Hướng xử lý

Một hỗn hợp vi lượng cung cấp được đồng. Ở trường hợp nguyên nhân là pH hoặc hữu cơ giữ chặt, sửa điều đó sẽ khôi phục độ hữu dụng. Liều Mosaic công bố cho bón ruộng là 3 đến 10 lb/acre, con số này cho biết bậc độ lớn chứ không phải khuyến cáo cho một loại cây hay loại đất cụ thể nào.

Molypden (Mo)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Đang mâu thuẫn. University of Florida IFAS xếp molypden là không linh động, triệu chứng ở phần mọc mới; Montana State Extension xếp là linh động; University of Arizona đặt triệu chứng ở lá già phía dưới. Khi các nguồn mâu thuẫn trực tiếp đến mức này, hãy coi vị trí lá là không đáng tin đối với molypden và xác nhận bằng phân tích.

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Màu xanh nhạt toàn cây, kèm đốm chết trên lá. Lá nhạt đôi khi bị cháy, cong thành chén hoặc cuốn lại. Ở cây họ đậu, nó mô phỏng thiếu đạm rất sát vì molypden cần cho việc cố định đạm, và University of Arizona lưu ý rằng vấn đề molypden khá hiếm gặp trong thực tế.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

• pH thấp — ngược chiều với mọi vi lượng khác trên trang này. Molypden kém hữu dụng trong điều kiện chua và hữu dụng hơn khi pH tăng. Đất chua Thái Lan ở pH 5,5 vì thế là nơi duy nhất mà một tình trạng thiếu vi lượng có thể do pH thấp quá chứ không phải cao quá.
• Lưu huỳnh cao. Sunfat và molypdat cạnh tranh nhau, và lưu huỳnh cao làm giảm việc hút molypden, điều này ảnh hưởng tới cố định đạm ở cây họ đậu.
• Đồng hoặc kẽm dư.

Xác nhận trước khi xử lý

Kiểm tra pH, và nhớ rằng chiều khắc phục ngược với thông thường. Sau đó loại trừ đạm, vì triệu chứng giống nhau.

Không tìm thấy bằng chứng nào về thiếu molypden riêng cho Thái Lan trong đợt rà soát này. Nó không xuất hiện trong khảo sát nguyên tố cấp quốc gia năm 2022 và không tìm được nghiên cứu nào của Thái Lan về nó. Hãy coi đây là nguyên tố ít khả năng nhất trong 14 nguyên tố ở bối cảnh Thái Lan, cho tới khi một phân tích mô lá nói khác.

Hướng xử lý

Nâng một mức pH rất thấp lên khoảng mục tiêu sẽ tăng độ hữu dụng, và thông thường đó là toàn bộ cách khắc phục. Ở trường hợp cần bón, lượng rất nhỏ — mức đủ đã công bố trong mô ngô là 0,1 đến 2,0 ppm, thấp nhất trong các nguyên tố ở trang này — nên nó được cung cấp qua hỗn hợp vi lượng chứ không bón riêng.

Silic (Si)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Silic không được xếp là nguyên tố thiết yếu đối với phần lớn cây trồng. Nó được coi là có lợi hoặc gần như thiết yếu; IPNI đã nâng nó từ chỗ không được nhắc tới lên thành chất có lợi vào năm 2015. Chỉ vài loài — như cỏ tháp bút và một số tảo — không sống được nếu thiếu nó. Không tìm thấy dữ liệu về khả năng di chuyển trong mạch rây ở các nguồn đã rà soát. Nguồn: Rutgers NJAES FS1278; Pavlovic và cộng sự (2021), Frontiers in Plant Science 12:697592

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Không có mô tả triệu chứng thiếu nhìn thấy được. Rutgers nói thẳng rằng triệu chứng thiếu silic thường không biểu hiện rõ ràng ngoài đồng. Các chỉ dấu đều gián tiếp: mẫn cảm hơn với bệnh phấn trắng, và đổ ngã ở cây ngũ cốc. Ai đưa ra một bức ảnh lá thiếu silic là đang đi xa hơn mức tài liệu khoa học cho phép.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

Vì không có tình trạng thiếu được định nghĩa nên cũng không có nguyên nhân được định nghĩa. Điều có ghi nhận là nồng độ mà cây đạt tới: nhóm cỏ thường quanh 1% silic, một số loài như cỏ tháp bút cao tới 10%. Với lúa mì, nồng độ trong lá cờ từ 1% trở lên được khuyến nghị để ức chế bệnh và cho năng suất.

Xác nhận trước khi xử lý

Phân tích mô lá là cách duy nhất để biết mức silic, và các bảng mức đủ tiêu chuẩn không có silic — nó vắng mặt trong khoảng tham chiếu dùng cho mười hai nguyên tố còn lại ở trang này. Bối cảnh Thái Lan: silic tổng số trong đất lúa đo được thấp hơn đáng kể ở thập niên 2010 so với thập niên 1960, và Đông Bắc được xác định là thiếu silic dễ tiêu.

Hướng xử lý

Silic được cung cấp như một chất bổ sung riêng chứ không qua phân nền, vì nó có thể phản ứng và kết tủa khỏi dung dịch nếu trộn trực tiếp với phân đậm đặc — thứ tự pha quan trọng. Có một tính chất khiến nó khác biệt và đáng nhớ: độ hữu dụng của silic gần như không đổi trong dải pH dùng để canh tác, nên nó là nguyên tố duy nhất ở trang này mà một vấn đề pH không khóa lại được.

Niken (Ni)

Triệu chứng xuất hiện ở đâu

Niken là nguyên tố cuối cùng được thêm vào danh sách dinh dưỡng thiết yếu của cây, vào cuối thế kỷ hai mươi. Nó là thành phần của enzyme urease nên cần thiết để chuyển urê thành amoniac trong mô cây. Montana State Extension xếp nó là không linh động. Nguồn: Mosaic Crop Nutrition; Montana State Extension

Nhìn thấy gì ngoài ruộng

Ở cây trồng ngoài ruộng, chưa quan sát thấy tình trạng thiếu niken trong điều kiện canh tác bình thường. Trong thí nghiệm, nó gây úa vàng lá non và chết mô phân sinh. Rối loạn ngoài đồng duy nhất được chứng thực rõ là ở cây thân gỗ và cây vườn ươm: bệnh tai chuột, với lá nhỏ cuốn lại và cây còi, được ghi nhận ở cây hồ đào pecan. Montana State Extension mô tả hoại tử chóp lá kèm một vùng xanh đậm liền kề, và lá dày lên, cuốn lại.

Nguyên nhân thường gặp tại Thái Lan

Chưa được xác lập cho điều kiện ngoài ruộng. Niken cần với lượng cực nhỏ và mức tới hạn trong mô dường như vào khoảng 1,1 ppm — đủ thấp để lượng lẫn thông thường trong phân bón và nước đã cung cấp đủ. Không tìm thấy dữ liệu về đối kháng với nguyên tố khác trong các nguồn đã rà soát.

Xác nhận trước khi xử lý

Niken vắng mặt trong các bảng khoảng mức đủ tiêu chuẩn dùng cho các nguyên tố khác ở đây, nên một phân tích mô lá thông thường sẽ không báo cáo nó. Nếu xuất hiện triệu chứng tai chuột ở cây thân gỗ, cần phân tích niken riêng. Không tìm thấy dữ liệu niken riêng cho Thái Lan trong đợt rà soát này.

Hướng xử lý

Đưa vào đây cho đầy đủ chứ không phải như một biện pháp khắc phục ngoài đồng. Cây có triệu chứng gợi ý niken nên được điều tra bằng phân tích trước khi bón bất cứ thứ gì, vì niken gây độc ở nồng độ không cao hơn nhu cầu bao nhiêu.

Phân tích mô lá: làm thế nào để kết quả có ý nghĩa

Máy đo cho biết về vùng rễ. Phân tích mô cho biết cây thực sự hút lên bao nhiêu, và đó là cách duy nhất phân xử những trường hợp hai nguyên tố trông giống nhau. Phần lớn kết quả phân tích mô bị lãng phí vì cách lấy mẫu, chứ không phải vì cách phân tích.

Lấy ba mẫu, không phải một

Đây là điểm quy trình quan trọng nhất và cũng bị bỏ qua nhiều nhất. Lấy một mẫu cây nguyên vẹn từ khu vực bị nặng nhất. Lấy mẫu thứ hai từ khu vực trung gian nơi sinh trưởng chỉ giảm nhẹ. Lấy mẫu thứ ba từ những cây bình thường và khỏe mạnh. Một mẫu đơn lẻ từ cây bệnh cho ra một con số không có gì để đối chiếu; ba mẫu cho thấy độ dốc của giá trị, và chính điều đó chỉ ra nguyên tố đang là yếu tố hạn chế.

Lá nào, và khi nào

Quy tắc chung là lá vừa thành thục gần nhất, lấy ở một giai đoạn sinh trưởng đã xác định, từ một số lượng cây đã xác định. Các ví dụ đã công bố, để thấy hình dạng của quy tắc:

Đọc kết quả thế nào

Kết quả được đối chiếu với các khoảng mức đủ đã công bố. Kèm theo đó là ba lưu ý. Thứ nhất, chỉ riêng nồng độ thường không đủ để chẩn đoán một vấn đề, và tính tổng lượng dinh dưỡng cây hút lên thì tốt hơn. Thứ hai, bất cứ thứ gì làm giảm mạnh sinh trưởng — mưa đá, hạn, úng — đều làm cô đặc dinh dưỡng trong phần mô còn lại và cho ra giá trị cao giả tạo. Thứ ba, một kết quả phân tích mô không đi kèm khuyến cáo bón phân nào: nó là công cụ chẩn đoán, không phải đơn kê.

Để tham chiếu, đây là các khoảng mức đủ cho ngô ở giai đoạn trổ cờ và ra hoa, trích từ Southern Cooperative Series Bulletin #394, tài liệu tham chiếu tiêu chuẩn của vùng tại Hoa Kỳ. Các giá trị này dành cho ngô ở giai đoạn đó và không chuyển sang cây khác hay giai đoạn khác được nếu không có bảng riêng của nó:

Niken, silic và clo vắng mặt trong bảng đó. Nếu phòng thí nghiệm có báo cáo chúng thì cũng không có khoảng mức đủ đã công bố nào trong tài liệu tham chiếu này để đối chiếu.

Những gì cẩm nang này chưa xác minh được

Mục này tồn tại vì một tài liệu tra cứu giấu đi lỗ hổng của mình thì tệ hơn một tài liệu thừa nhận chúng. Mọi điều liệt kê dưới đây đều đã được tìm và không thấy, hoặc thấy rằng vẫn còn tranh cãi.

• Nhận định rằng phần lớn các trường hợp có vẻ thiếu dinh dưỡng thực ra là vấn đề pH hoặc EC chứ không phải thiếu thật. Điều này được lặp lại khắp nơi trong tài liệu dành cho người trồng, và không tìm thấy con số công bố nào định lượng nó. Những gì có bằng chứng thì hẹp hơn và chỉ nói về chiều: pH cao được nêu là nguyên nhân phổ biến nhất của thiếu sắt nói riêng, và độ tan của kẽm, đồng, mangan giảm khoảng 100 lần cho mỗi đơn vị pH tăng lên. Hai điều đó là thật và hữu ích. Còn một tỷ lệ phần trăm bao trùm tình trạng thiếu dinh dưỡng nói chung thì không phải thứ cẩm nang này có thể đưa ra con số.
• Thuật ngữ nutrient lockout, hay khóa dinh dưỡng. Nó không xuất hiện trong các nguồn học thuật, khuyến nông, FAO hay tạp chí phản biện. Đây là cách nói tắt tiện lợi cho ba quá trình riêng biệt đã được ghi nhận — pH làm thay đổi độ tan, các ion cạnh tranh ở rễ, và một nguyên tố dư gây thiếu một nguyên tố khác — nhưng nó không phải thuật ngữ kỹ thuật và không nên coi như vậy.
• Các dải số pH trong biểu đồ độ hữu dụng quen thuộc. Không xác minh được khoảng pH theo từng nguyên tố của biểu đồ đó từ bất kỳ nguồn nào. Các giá trị lưu truyền phổ biến được chép lại từ nhau chứ không phải từ dữ liệu, và bài báo gốc năm 1946 không có số liệu và không có tài liệu tham khảo.
• Một khoảng pH vùng rễ riêng cho xơ dừa. Không tìm thấy nguồn học thuật hay khuyến nông nào đưa ra con số này. Khoảng cho giá thể không đất trong chậu ở mức 5,4–6,8 thì có công bố; một con số riêng cho xơ dừa thì không.
• Khả năng di chuyển trong mạch rây của lưu huỳnh, molypden và đồng. Các nguồn khuyến nông mâu thuẫn trực tiếp với nhau. Khi mâu thuẫn, cẩm nang này nêu sự bất đồng thay vì chọn một phía.
• Dữ liệu molypden riêng cho Thái Lan. Không tìm thấy gì cả, ở bất kỳ dạng nào.
• Một ngưỡng tới hạn của bo cho Thái Lan, hoặc một khảo sát thiếu bo của Thái Lan, ngoài kết quả duy nhất năm 2022 cho biết bo dễ tiêu dưới ngưỡng.
• Dữ liệu chất lượng nước của hệ thống cấp nước cấp tỉnh. Chỉ tìm thấy bộ dữ liệu của vùng đô thị Bangkok. Với farm ở tỉnh thì không có mức nền công bố nào để đối chiếu.
• Độ dẫn điện hoặc chất rắn hòa tan của nước kênh Thái Lan, hoặc nước mưa hứng trữ tại Thái Lan. Nghiên cứu nước mưa cấp quốc gia có tồn tại nhưng không công bố các giá trị đó.
• Lượng dinh dưỡng mất do rửa trôi tính bằng kilogam trên hecta cho Thái Lan. Cơ chế thì được ghi nhận rõ và điều kiện đất cùng lượng mưa của Thái Lan cũng đã được đo, nhưng không lấy được chính các tỷ lệ thất thoát.
• Khả năng di chuyển trong mạch rây của silic, và bất kỳ triệu chứng thiếu silic nhìn thấy được nào. Cả hai đều không được mô tả trong các nguồn đã rà soát.

Nếu một con số có ảnh hưởng tới quyết định trên farm của bạn, hãy đo con số đó ngay tại farm của bạn. Đó là kết luận trung thực của mục này, và nó đúng với Thái Lan hơn là với những nơi mà phần lớn tài liệu này được viết ra.

Tài liệu tải về

File được lưu tại đây thay vì dẫn sang trang khác, để luôn mở được.

Biểu đồ khoảng pH hấp thu, thể hiện khoảng pH mà mỗi nguyên tố được hút lên. Nguyên bản của CANNA, do AZ Growshop dịch và phát hành.

Tải biểu đồ khoảng pH hấp thu (PDF)

Trang liên quan

Các thuật ngữ dùng ở trang này được định nghĩa trong bảng thuật ngữ:

• Bảng thuật ngữ cho người trồng — định nghĩa các thuật ngữ kỹ thuật dùng ở đây
• Phân bón — phân nền và các nhóm chức năng nhắc tới ở trên
• Thiết bị đo — máy đo pH và EC, những thiết bị mà cẩm nang này giả định bạn đã có

Nguồn tham khảo

Mọi con số trong cẩm nang này đều truy về một trong các nguồn sau. Ở chỗ hai nguồn mâu thuẫn, cả hai đều được nêu tên trong bài.

Dinh dưỡng cây trồng và triệu chứng thiếu

• Cornell University NRCCA, Nutrient Management CA1 — tính linh động của dinh dưỡng
• University of Florida IFAS HS1373, Movement of Plant Nutrients
• Montana State University Extension, Soil Fertility — Nutrient Deficiencies
• University of Arizona Extension AZ1106, Guide to Symptoms of Plant Nutrient Deficiencies
• UC IPM, Common Nutrient Deficiency Symptoms
• Penn State Extension, Hydroponics Systems and Principles of Plant Nutrition
• Mosaic Crop Nutrition — dinh dưỡng trung lượng, vi lượng và niken
• Stangoulis và cộng sự (2010), Plant Physiology 153(2):876–881 — bo di chuyển trong mạch rây
• Long và Peng (2023), Genes 14(1):130 — tương tác của bo với các nguyên tố khác
• Xie và cộng sự (2019), Frontiers in Plant Science 10:1172 — lân, kẽm và sắt
• Rutgers NJAES FS1278, Silicon Needs of Soils and Crops
• Pavlovic và cộng sự (2021), Frontiers in Plant Science 12:697592 — tương tác của silic

pH, độ hữu dụng và phân tích

• University of Maryland Extension FS-1054, Soil pH Affects Nutrient Availability
• University of Georgia Extension B1256, Essential pH Management in Greenhouse Crops
• Oklahoma State University Extension HLA-6722, Electrical Conductivity and pH Guide for Hydroponics
• Clemson Land-Grant Press, Interpreting Routine Soil Tests
• Jensen (2010), IPNI Plant Nutrition TODAY Fall 2010 No. 2
• Hartemink và Barrow (2023), Plant and Soil 486:209 — phê phán biểu đồ độ hữu dụng theo pH
• University of Missouri Extension G9069, When More Is Less — đối kháng giữa các nguyên tố
• University of Minnesota Extension, Understanding plant analysis for crops
• Southern Cooperative Series Bulletin #394, Reference Sufficiency Ranges for Plant Analysis

Thái Lan — đất, nước và khí hậu

• Cục Phát triển Đất đai Thái Lan, qua FAO Global Soil Partnership — bộ đất và nhóm đất có vấn đề
• Funakawa và cộng sự, trong FAO, Management of Tropical Sandy Soils for Sustainable Agriculture
• Yanai và cộng sự, trong cùng tập FAO — độ phì đất vùng Đông Bắc Thái Lan
• Vityakon, trong cùng tập FAO — mất hữu cơ do canh tác
• Dur và cộng sự, trong cùng tập FAO — sự hòa tan khoáng sét
• Lesturgez và cộng sự (2006), Agriculture, Ecosystems & Environment 114:239–248
• Hirose và cộng sự (2022), Tropical Agriculture and Development 66(1):33–43 — tình trạng vi lượng đất lúa Thái Lan
• Yanai, Tanaka và Nakao (2022) — thay đổi độ phì đất lúa Thái Lan qua năm mươi năm
• Arunin và Pongwichian (2015), Cục Phát triển Đất đai — đất nhiễm mặn của Thái Lan
• Arjwech, Everett và Wanakao (2019), Songklanakarin Journal of Science and Technology 41(5)
• Terakulsatit và cộng sự (2024), Environment and Natural Resources Journal 22(5) — độ mặn quanh khu làm muối
• Cơ quan cấp nước đô thị Bangkok, báo cáo chất lượng nước năm 2025
• Kordach và cộng sự (2018), E3S Web of Conferences — khảo sát nước Bangkok, 32.711 mẫu
• Soontornpipit và cộng sự (2025) — chất lượng nước mưa hứng trữ tại Thái Lan
• Ayers và Westcot, FAO Irrigation and Drainage Paper 29 Rev. 1 (1985)
• Định nghĩa mùa của Cục Khí tượng Thái Lan, qua cổng thông tin chính phủ Thái Lan
• Kyuma, JIRCAS Tropical Agriculture Research Series 15:105–117 — đất nhiệt đới so với ôn đới

Khí hậu, thoát hơi nước và úng nước

• Yu và cộng sự (2022), Environmental and Experimental Botany 195:104786 — chênh lệch áp suất hơi nước và canxi
• Saure (1998), Scientia Horticulturae 76(3–4) — cháy mép lá và độ ẩm ban đêm
• Adams và Ho (1993), Plant and Soil — môi trường và việc hút canxi
• Kabir và Díaz-Pérez (2025), Horticulturae 11(7):807 — vận chuyển canxi
• Li và cộng sự (2025), Frontiers in Plant Science 16:1653008 — độc tính ion trong đất úng nước
• Lehmann và Schroth, Nutrient Leaching, trong Schroth và Sinclair (chủ biên), CABI
• Atique-ur-Rehman và cộng sự (2018), Agronomy for Sustainable Development 38:25 — rửa trôi bo

Tài liệu bổ sung

• Các bài viết cẩm nang thiếu hụt và tờ Info Courier của CANNA, dùng để đối chiếu và là nguồn của các ảnh lá trên trang này. Đây là tài liệu bổ sung, không phải nguồn chính.

Rất hoan nghênh các câu hỏi về triệu chứng trên farm của bạn. Hãy gửi ảnh chụp lá bị bệnh kèm theo pH nước tưới vào, pH nước chảy ra, EC nước tưới vào và EC nước chảy ra — bốn con số đó trả lời được nhiều câu hỏi hơn là ảnh chụp.